FIP

Dit artikel werd in maart 2022 gepubliceerd. Bij sommige uitspraken hebben we een update-opmerking toegevoegd.

Als het jullie net zo vergaat als ons, zouden jullie waarschijnlijk blij zijn als jullie het woord corona nooit, maar dan ook echt NOOIT meer hoeven te horen. Al twee jaar lijkt het alsof het nauwelijks nog over iets anders gaat dan lockdowns, besmettingen of tragische cijfers uit ziekenhuizen en verzorgingshuizen. Waarom dan nu ook nog een artikel bij ons? Nou, gewoon omdat corona helaas ook bij onze geliefde huiskatten voorkomt. En dat niet pas sinds eind 2019, toen SARS-CoV2 voor het eerst officieel werd beschreven, maar al tientallen jaren.

Coronavirussen bij katten

Het feline coronavirus (FCoV), dat katten infecteert en in bijna elke kattenpopulatie aantoonbaar is, is op zich vrij onschuldig. Het werd al in de jaren '60 beschreven en veroorzaakt vooral bij jonge katten lichte diarree of andere, zogenaamde niet-specifieke symptomen zoals koorts. Vaak verloopt een infectie ook zonder uiterlijke tekenen. Het is echter ook bijzonder besmettelijk en daardoor nauwelijks nog uit een kattenpopulatie te krijgen. Wat betekent dat voor ons als eigenaar? Om te beginnen alleen dit: heel veel van onze huistijgers dragen antistoffen tegen het coronavirus in zich, oftewel ze zijn ooit met het virus in contact geweest en hebben het met succes bestreden en doorstaan.

Van onschuldige corona-infectie naar dodelijke FIP

Wat het feline coronavirus helaas zo beangstigend maakt, is het feit dat het kan muteren – en dat ook ijverig doet. Bij onze geliefde huisdieren muteert FCoV namelijk relatief gemakkelijk, bij maar liefst 5-10% van alle katten die met het ‘onschuldige’ coronavirus besmet zijn. Deze mutatie leidt dan altijd tot een zeer bekende en uiterst gevaarlijke ziekte. Jullie en wij hebben allemaal al van deze ziekte gehoord: het gaat om FIP. FIP staat voor feline infectieuze peritonitis (mocht jullie hoofd nu al tollen van alle vaktermen en afkortingen: aan het einde van de tekst hebben we alle belangrijke begrippen nog eens voor jullie op een rij gezet).

Wat gebeurt er bij een infectie?

Aan het begin van de infectie wordt het onschuldige feline coronavirus, dat vooral met de ontlasting van besmette dieren wordt uitgescheiden, via de neus- en keelholte opgenomen. De opgenomen coronavirussen hechten zich in de dunne darm aan het oppervlak van darmcellen en dringen die binnen. Ze vermenigvuldigen zich in deze cellen en vernietigen ze. De virussen die daarbij vrijkomen, infecteren vervolgens nieuwe cellen en worden daarna met de ontlasting of ook via speeksel uitgescheiden. We zien dus: alleen al het gebruik van een gedeelde kattenbak kan ertoe leiden dat gezonde katten besmet raken. Heel belangrijk: FCoV zelf is daarbij nog nauwelijks gevaarlijk, en veel katten dragen het al bij hun geboorte in zich, omdat het ook in de baarmoeder door de moederpoes kan worden overgedragen.

Mutatie – en wat dat voor onze kat betekent

Bij 5-10% van de katten die met het coronavirus besmet zijn, muteert het virus helaas dagen tot jaren na de infectie tot het FIP-virus. Daarbij worden de macrofagen, een bepaalde groep cellen van het immuunsysteem, geïnfecteerd en wordt het virus met hen door het lichaam verspreid. Ongeveer 2 weken na de spontane mutatie heeft het virus zich door het lichaam verspreid. Het immuunsysteem probeert met antistoffen tegen de FIP-virussen op te treden. Daarbij ontstaan zogenaamde ‘antigeen-antilichaamcomplexen’.

Deze complexen – en de door het FIP-virus veranderde reacties van het immuunsysteem – veroorzaken op hun beurt het merendeel van de symptomen. Het is dus niet echt het virus zelf dat tot de symptomen leidt, maar paradoxaal genoeg de immuunreactie van het eigen lichaam. De eerste symptomen treden enkele weken tot maximaal 18 maanden na de mutatie op. Belangrijk om te weten: het feline coronavirus is besmettelijk, FIP is dat echter niet!

Schrikbeeld FIP

Wereldwijd is FIP een van de meest voorkomende, zo niet DE meest voorkomende infectieuze doodsoorzaak bij katten. In Duitsland leven enkele miljoenen huiskatten; de kat is ons populairste huisdier. Weinig houdt een dierenbezitter zo bezig als het welzijn en de gezondheid van zijn dier. Des te beangstigender zal het feline coronavirus, of liever gezegd de mutatie ervan, voor ons allemaal zijn. Want anders dan bij veel andere infectieziekten is er momenteel nog geen genezing voor de ziekte. FIP leidt bij onze kat altijd tot de dood, meestal binnen slechts enkele weken. In sommige gevallen kon de kat nog meerdere maanden met FIP leven – helaas is dat echter niet de norm. (Update 2026: Met de werkzame stof GS-441524 geldt FIP bij vroegtijdige behandeling tegenwoordig in veel gevallen als geneesbaar. In Duitsland is een legale behandeling mogelijk via een magistrale bereiding (Rezeptur), zie hieronder.) Het vaakst worden katten jonger dan een jaar door FIP getroffen.

Symptomen van FIP

De zogenaamde klinische symptomen van FIP, dus wat we kunnen zien, lopen sterk uiteen. Afhankelijk van welke organen vooral zijn aangetast, vertonen de getroffen katten verschillende tekenen. Darmen, nieren, lever, alvleesklier, ogen en centraal zenuwstelsel zijn veelvoorkomende doelwitten van de infectie. Daarin wordt een ontsteking veroorzaakt, die tot aanzienlijke orgaanschade en vochtuitscheiding leidt. De organen falen en er ontstaat koorts die met medicijnen niet te beïnvloeden is. In het bloedbeeld zijn dan ook de veranderde bloedwaarden van het betreffende orgaan te zien. Het vaakst wordt een ontsteking van het buikvlies waargenomen – het zogenaamde peritoneum. Aan dit symptoom dankt de ziekte ook haar naam: peritonitis betekent ontstoken buikvlies. Bij een ophoping van vocht spreekt men van de zogenaamde natte FIP. Daartegenover staat de droge FIP, die zonder effusies verloopt. Deze vorm is moeilijker te diagnosticeren en wordt daarom soms ook niet als eerste mogelijkheid herkend. Zieke katten stoppen met eten, zijn apathisch, zien er vaak onverzorgd uit en vallen af. De dierenarts kan altijd alleen verlichting van de symptomen bieden.

Is er eigenlijk nog hoop?

Een ziekte die snel en gemakkelijk wordt overgedragen, met een hoge mutatiegraad, en die mijn kat zeker het leven kost? Is er in al deze horrorscenario's eigenlijk nog hoop? Gelukkig wel – ja! Het allerbelangrijkste voor wie meerdere katten in huis heeft: FCoV is besmettelijk; FIP is dat NIET! Oftewel: mocht een van onze katten tragisch genoeg aan FIP lijden, dan kunnen de andere katten in het gezin volkomen gezond blijven. Verder was er in 2021 een eerste, veelbelovende studie met een nieuw soort medicijn. In deze studie werden daadwerkelijk alle deelnemende katten genezen. Omdat het maar een heel kleine studie was (er namen 18 dieren deel) en het medicijn in de EU nog niet is toegelaten, kunnen we alleen maar hopen dat er op dit wetenschappelijke gebied ijverig verder wordt onderzocht. (Update 2026: De werkzame stof GS-441524 heeft in Duitsland weliswaar nog steeds geen officiële EU- of nationale toelating als kant-en-klaar diergeneesmiddel tegen FIP, maar een legale behandeling is toch mogelijk via een magistrale bereiding (Rezeptur).) Daarnaast bestaat er een vaccin tegen FIP. Dit vaccin is behoorlijk omstreden, omdat verschillende studies tot verschillende resultaten kwamen en komen: er werd een werkzaamheid van 0% tot 80% aangetoond. Nogal een grote bandbreedte? Vinden wij ook! Een nadeel van het vaccin is dat alleen dieren die nog nooit in contact zijn geweest met coronavirussen in aanmerking komen voor vaccinatie – omdat het vaccin alleen besmetting met corona kan voorkomen. Een vaccin tegen een mutatie in het lichaam van de kat bestaat niet.

Kunnen we eigenlijk iets doen?

Ook hier: ja. Voor zover men het wetenschappelijk kan inschatten, zijn er preventieve mogelijkheden om de kans op een mutatie te verkleinen. Vooral jonge katten in grotere kattenpopulaties (asiel, fokker, grote kattenhouderij) ontwikkelen FIP. Dat wijst erop dat stress als aanjager van mutaties zou kunnen werken. Verder kun je met extra hygiëne ervoor zorgen dat de virale belasting niet te hoog wordt. Oftewel: als besmette katten het virus via ontlasting of speeksel uitscheiden, kun je met een rigoureuze hygiëne de virale belasting voor de andere dieren merkbaar verminderen. Want hoe minder virussen worden opgenomen, hoe lager de virale belasting in het lichaam. Onderzoeken wijzen erop dat een verhoogde virale belasting, bijvoorbeeld door herhaalde infecties, eveneens tot mutatie kan bijdragen.

Wat blijft er over als mijn kat FIP heeft?

Tot nu toe was de situatie zo: FIP leidde tot de dood en we konden alleen met hulp van een dierenarts ervoor zorgen dat onze zieke kat niet te lang leed. Inmiddels is er echter hoop dat het hierboven genoemde medicijn katten echt kan genezen. We hopen van harte dat het medicijn in de toekomst ook in Duitsland vrij verkrijgbaar wordt en binnenkort beschikbaar is voor onze dierenartsen – want dan is er een reële kans op genezing voor de huistijgers die vroeg genoeg in de infectie ermee worden behandeld. (Update 2026: Een behandeling met GS-441524 is in Duitsland inmiddels legaal mogelijk via een magistrale bereiding (Rezeptur), zie hierboven.) We hopen dat niemand zijn huistijger ooit aan deze duivelse ziekte verliest; we weten echter ook dat het momenteel helaas steeds weer zal voorkomen.

Begrippenlijst

• FCoV: feline coronavirus
• Felien (afgeleid van Felidae, katachtigen) betekent dat alle katachtigen, dus theoretisch ook leeuwen of tijgers, erdoor getroffen kunnen worden.
• Mutatie: een spontaan optredende, blijvende verandering in het erfelijk materiaal van een cel, of in ons geval, van een virus
• FIP: feline infectieuze peritonitis
• Peritoneum: het buikvlies
• Peritonitis: ontsteking van het buikvlies
• Antistoffen: worden door het lichaam aangemaakt na het doormaken van een infectieziekte of na een vaccinatie